स्वराज्यरक्षक धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराज – नतमस्तक होण्यासारखं एक अजेय पर्व…

​फाल्गुन वद्य अमावास्येची ती काळरात्र… विजांचा कडकडाट नसेलही कदाचित, पण सह्याद्रीच्या काळजात मात्र धडकी भरली होती. तुळापूरच्या त्या तीरावर केवळ भीमा आणि इंद्रायणीचा संगम होत नव्हता, तर एका अजेय झुंजार पर्वाचा रक्ताभिषेक होत होता. आजही जेव्हा फाल्गुनाचा हा वारा अंगाला स्पर्शून जातो, तेव्हा मनाच्या कोपऱ्यात एकच नाव घुमतं – ‘शिवपुत्र संभाजी’.

​छत्रपती संभाजी महाराज… हे केवळ नाव नाही, तर तो एक धगधगता अंगार आहे. ज्या वयात मुलं खेळण्यांत रमतात, त्या वयात हा छावा राजकारणाचे डावपेच शिकत होता. नऊ वर्षांचे असताना आग्र्याच्या कैदेतून सुटका असो वा वयाच्या अवघ्या चौदाव्या वर्षी लिहिलेला ‘बुधभूषणम्’ हा संस्कृत ग्रंथ असो, शंभूराजांचं व्यक्तिमत्व म्हणजे बुद्धी आणि बळाचा एक अचाट संगम होता. पण दुर्दैवाने, काळाच्या ओघात या सूर्याला बदनाम करण्याचे जाणीवपूर्वक प्रयत्न झाले. मात्र, सत्य हे कधीच झाकून राहत नाही. आज जेव्हा आपण त्यांच्या बलिदानाचा विचार करतो, तेव्हा जाणवतं की ते केवळ मराठ्यांचे राजे नव्हते, तर ते या मातीचे, संस्कृतीचे आणि स्वाभिमानाचे रखवालदार होते.

​औरंगजेबाच्या अवाढव्य सैन्याला नऊ वर्ष झुंजवणारा हा राजा जेव्हा फितुरीने कैद झाला, तेव्हा नियतीलाही रडू कोसळलं असेल. पण त्याही परिस्थितीत, साखळदंडांनी जखडलेल्या शंभूराजांची नजर झुकली नाही. औरंगजेबाने समोर मृत्यूचं तांडव मांडलं होतं – डोळे काढले, जीभ कापली, कातडी सोलली… अमानुषतेचा कळस गाठला होता. पण त्या थोर आत्म्याने एकच बाणा जपला: “शिर गेलं तरी चालेल, पण स्वराज्य आणि स्वधर्म सोडणार नाही.” मरण समोर उभं असतानाही जो शांत राहून शत्रूला आव्हान देऊ शकतो, तोच खरा ‘मृत्युंजय’.

​तुळापूरच्या त्या मातीत सांडलेलं शंभूराजांचं रक्त व्यर्थ गेलं नाही. त्यांच्या बलिदानाने मरगळलेल्या स्वराज्यात एक नवीन चैतन्य फुंकलं. ज्या औरंगजेबाला वाटलं होतं की संभाजी राजांना संपवून स्वराज्य संपवता येईल, त्याला त्याच महाराष्ट्राच्या मातीत आपली कबर खोदावी लागली. एका राजाच्या बलिदानाने अख्खा महाराष्ट्र पेटून उठला आणि सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यांतून स्वराज्यासाठी लढणाऱ्या मावळ्यांच्या तलवारी अधिक तळपायला लागल्या.

​आज जेव्हा आपण ‘बलिदान दिन’ म्हणतो, तेव्हा तो केवळ शोक करण्याचा दिवस नाही, तर तो आपल्यातील स्वाभिमान जागवण्याचा दिवस आहे. शंभूराजांनी आपल्याला शिकवलं की, संकट कितीही मोठं असलं तरी वाकायचं नाही आणि विचारांशी कधीही तडजोड करायची नाही. आजच्या धावपळीच्या युगात, जेव्हा आपण मूल्यांचा विसर पडत चाललो आहोत, तेव्हा संभाजी महाराजांचे विचार आपल्याला दिशा देतात. शिक्षण असो, युद्धशास्त्र असो वा साहित्याची ओढ – शंभूराजे प्रत्येक क्षेत्रात आदर्श होते.

​चैत्राची चाहूल लागताना फाल्गुनाचा हा शेवट आपल्याला खूप काही सांगून जातो. झाडांची पानं गळून नवीन पालवी फुटते, तसंच जुन्या काळिमा पुसून एका तेजस्वी भविष्याकडे जाण्याची प्रेरणा म्हणजे संभाजी महाराज. या महान राजाच्या स्मृतीला अभिवादन करताना फक्त त्यांच्या शौर्याच्या कथा सांगून चालणार नाही, तर त्यांच्यासारखी जिद्द, विद्वत्ता आणि अटळ निष्ठा आपल्या रक्तात भिनवणं, हीच त्यांच्यासाठी खरी आदरांजली ठरेल.

​सह्याद्रीच्या या ढाण्या वाघाला मानाचा मुजरा…

शून्य संपादानेचा महामेरू – महाशरण अल्लमप्रभु यांच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन…

​नमस्कार रसिकहो,
​चैत्राच्या या मंगलमयी वातावरणात, जिथे निसर्ग जुनं झटकून नव्याने नटत आहे, तिथेच मानवी मनाला आणि विचारांना नवी दिशा देणाऱ्या एका महान पर्वाची आज जयंती आहे. बाराव्या शतकातील वचन क्रांतीचे अढळ ध्रुवपद आणि अनुभव मंटपाचे शून्यपीठाधीश ‘महाशरण अल्लमप्रभु’ यांच्या विचारांची गुढी आज आपण आपल्या या शब्दांच्या प्रांगणात उभारत आहोत.

​इतिहासाच्या पानांवर डोकावताना अल्लमप्रभु हे केवळ एक संत म्हणून समोर येत नाहीत, तर ते एका महान तत्वज्ञाचे, एका बंडखोर विचारवंताचे आणि सत्याचा रोकठोक शोध घेणाऱ्या एका विरक्त साधकाचे रूप घेऊन प्रकटतात. महात्मा बसवण्णांनी ज्या समतेच्या आणि श्रमाच्या संस्कृतीची मुहूर्तमेढ रोवली, त्या क्रांतीला वैचारिक अधिष्ठान आणि आध्यात्मिक उंची प्राप्त करून देण्याचे श्रेय अल्लमप्रभु यांच्याकडे जाते. त्यांच्या वचनांमध्ये असलेली तार्किकता आणि शब्दांची धार आजही तितकीच प्रखर वाटते.

​अल्लमप्रभु यांच्या साहित्याचा आणि विचारांचा गाभा म्हणजे ‘शून्य संपादन’. आजच्या जगात जिथे प्रत्येक जण स्वतःचा अहंकार आणि स्वार्थ ‘साठवण्यात’ मग्न आहे, तिथे अल्लमप्रभु ‘शून्य’ होण्याचा मार्ग दाखवतात. जोपर्यंत माणूस स्वतःचा अहंकार, मीपणा आणि बाह्य जगातील अवडंबर शून्य करत नाही, तोपर्यंत त्याला अंतरीच्या प्रकाशाची आणि खऱ्या सत्याची ओळख होऊ शकत नाही, हा त्यांचा विचार आजही आपल्या धावपळीच्या आयुष्याला अंतर्मुख व्हायला लावतो.

​त्यांची वचने म्हणजे केवळ काव्य नाही, तर तो मानवी वर्तणुकीचा आरसा आहे. देवाला देवळात शोधण्यापेक्षा तो आपल्या कर्मात आणि अंतरात्म्यात शोधावा, असा रोकठोक संदेश त्यांनी दिला. जाती-पातीच्या भिंती तोडून माणुसकीचा धर्म जोपासणे हीच खरी भक्ती आहे, हे त्यांनी आपल्या कृतीतून आणि शब्दातून सिद्ध केले. ज्ञान हे कठीण शब्दांत अडकून न राहता, ते सामान्य माणसाच्या बोलीभाषेत असावे, हा त्यांचा अट्टाहास खऱ्या अर्थाने लोकशाही विचारांची नांदी होती.

​आज जेव्हा आपण अल्लमप्रभु यांची जयंती साजरी करतो, तेव्हा केवळ उपचार म्हणून त्यांचे स्मरण करून चालणार नाही. त्यांच्या विचारांची मशाल आपल्या मनात पेटवणे, हेच त्यांच्या प्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचे खरे साधन ठरेल. जगाला बदलण्याच्या गप्पा मारण्यापूर्वी स्वतःच्या मनाचा आरसा स्वच्छ करणे आणि कर्मातूनच ईश्वर शोधणे, हा त्यांचा वारसा आपल्याला पुढे न्यायचा आहे. जसा कडुलिंबाचा कडवटपणा आरोग्यासाठी गुणकारी असतो, तसेच अल्लमप्रभुंचे काहीसे प्रखर पण सत्य असलेले विचार आपल्या समाजाच्या प्रकृतीसाठी आजही तितकेच आवश्यक आहेत.

​या शब्दांच्या प्रवासात आज आपण अल्लमप्रभुंच्या विचारांचे पाथेय सोबत घेतले आहे. ही वैचारिक गुढी अशीच उंच राहो आणि आपल्या जगण्याला नवी दिशा मिळो, हीच सदिच्छा.

​महाशरण अल्लमप्रभु यांच्या जयंती निमित्त त्यांच्या स्मृतीस आणि क्रांतिकारी विचारांना माझे त्रिवार अभिवादन…